Weerbaarheid begint bij vooruitdenken, verantwoordelijkheid nemen en voorbereid zijn op het onverwachte.
Drie verschillende sprekers op twee momenten in deze week stonden stil bij weerbaarheid en omgaan met een crisis. Jaap de Hoop Scheffer (voormalig secretaris-generaal van de NAVO), Derk Boswijk (staatssecretaris van defensie) en Frank Paauw (voormalig hoofdcommissaris van de politie) benadrukten ieder vanuit hun eigen expertise hoe belangrijk het is om voorbereid te zijn op een crisis.
Hun bijdragen hadden één duidelijke gemene deler: weerbaarheid vraagt om een andere manier van denken én handelen.
De wereld om ons heen verandert in hoog tempo. Oorlogen dichtbij huis, geopolitieke spanningen, cyberdreigingen, maatschappelijke onrust en verstoringen van vitale voorzieningen maken duidelijk dat vanzelfsprekendheden niet langer vanzelfsprekend zijn. Veiligheid, stabiliteit en continuïteit vragen om voortdurende aandacht.
Van ‘just in time’ naar ‘just in case’
In zijn keynote tijdens een CDA bijeenkomst op 28 oktober j.l. zette Jaap de Hoop Scheffer een belangrijke ontwikkeling centraal: we moeten af van het vanzelfsprekende denken in ‘just in time’ en veel meer gaan denken vanuit ‘just in case’.
Jarenlang hebben organisaties, overheden en bedrijven hun processen zo efficiënt mogelijk ingericht. Voorraden werden beperkt, ketens werden geoptimaliseerd en afhankelijkheden werden geaccepteerd zolang alles goed functioneerde. Efficiëntie was het uitgangspunt. Maar de internationale ontwikkelingen laten zien hoe kwetsbaar dat systeem kan zijn.
Wat gebeurt er als grondstoffen niet meer beschikbaar zijn? Als transportketens stilvallen? Als energievoorzieningen worden verstoord of digitale systemen uitvallen? En hoe reageren we wanneer een internationale crisis directe gevolgen heeft voor onze eigen samenleving?
Volgens De Hoop Scheffer moeten we ons veel nadrukkelijker voorbereiden op scenario's die we liever niet zien gebeuren, maar die wel degelijk werkelijkheid kunnen worden. Dat betekent investeren in buffers, voorraden, alternatieve leveranciers, strategische autonomie en internationale samenwerking.
‘Just in case’ betekent niet dat we overal op voorbereid moeten zijn of dat we vanuit angst moeten handelen. Het betekent vooral dat we realistisch kijken naar risico's en accepteren dat voorbereiding noodzakelijk is. Een beetje extra capaciteit, een alternatief achter de hand of een goed doordacht noodscenario kan op een cruciaal moment het verschil maken.
De steun aan Oekraïne is ook onze eigen veiligheid
Staatssecretaris Derk Boswijk plaatste in dezelfde ontmoeting de weerbaarheid in een bredere geopolitieke context. De steun aan Oekraïne is volgens hem van groot belang, niet alleen voor Oekraïne zelf, maar ook voor Europa en Nederland.
De oorlog in Oekraïne maakt duidelijk dat vrede en veiligheid in Europa niet vanzelfsprekend zijn. De uitkomst van deze oorlog raakt aan fundamentele waarden zoals vrijheid, democratie, onafhankelijkheid en het recht van landen om zelf hun toekomst te bepalen.
De steun aan Oekraïne is daarmee meer dan solidariteit met een land dat wordt aangevallen. Het is ook een investering in de veiligheid en stabiliteit van Europa. Wanneer agressie loont, heeft dat gevolgen voor de internationale rechtsorde en voor de veiligheid van andere Europese landen.
Voor Nederland betekent dit dat we verantwoordelijkheid moeten nemen. Dat vraagt om politieke keuzes, militaire en maatschappelijke investeringen en het besef dat onze veiligheid verbonden is met die van andere landen. We kunnen niet verwachten dat anderen onze vrijheid en veiligheid beschermen zonder daar zelf aan bij te dragen.
De boodschap is helder: weerbaarheid begint bij het besef dat internationale ontwikkelingen ook onze eigen verantwoordelijkheid met zich meebrengen.
Een crisis vraagt om leiderschap en voorbereiding
Waar De Hoop Scheffer en Boswijk vooral ingingen op de internationale en strategische dimensie van weerbaarheid, bracht Frank Paauw tijdens het congres van de Vereniging van Zuid-Hollandse gemeenten (VZHG) en de provincie Zuid-Holland op 30 oktober 2026 het perspectief vanuit de praktijk van crisisbeheersing.
Als voormalig hoofdcommissaris van politie weet Paauw als geen ander dat een crisis zich niet altijd laat voorspellen. Op het moment dat een crisis uitbreekt, is er vaak sprake van onzekerheid, tijdsdruk en onvolledige informatie. Juist dan wordt duidelijk hoe belangrijk voorbereiding, samenwerking en leiderschap zijn.
Een crisis vraagt om rust en overzicht. Het is verleidelijk om direct in actie te komen en oplossingen te zoeken, maar zonder een goed beeld van de situatie kunnen maatregelen elkaar tegenwerken. Heldere communicatie, duidelijke verantwoordelijkheden en vertrouwen tussen betrokken organisaties zijn daarom essentieel.
Ook het vermogen om snel te schakelen is belangrijk. Plannen en draaiboeken bieden houvast, maar geen enkele crisis verloopt precies volgens het vooraf bedachte scenario. Mensen moeten daarom niet alleen weten wat er in een plan staat, maar ook begrijpen welke verantwoordelijkheid zij hebben en zelfstandig kunnen handelen wanneer de situatie daarom vraagt.
Een andere belangrijke les is dat crisisbeheersing niet pas begint wanneer de crisis zich aandient. Oefenen, evalueren, samenwerken en leren van eerdere incidenten moeten onderdeel zijn van de dagelijkse praktijk. Zo ontstaat een organisatie die niet alleen op papier voorbereid is, maar ook daadwerkelijk kan handelen wanneer het erop aankomt.
Weerbaarheid is een gezamenlijke verantwoordelijkheid
De drie bijdragen laten zien dat weerbaarheid zich niet beperkt tot defensie, politie of overheid. Het is een verantwoordelijkheid van de hele samenleving.
Overheden moeten zorgen voor duidelijke kaders, voldoende capaciteit en goede samenwerking. Bedrijven moeten nadenken over de continuïteit van hun bedrijfsvoering, hun afhankelijkheden en hun rol in vitale processen. Organisaties moeten weten hoe ze omgaan met uitval, schaarste en onzekerheid. En ook burgers spelen een belangrijke rol door zich bewust te zijn van risico's en na te denken over wat zij zelf kunnen doen wanneer voorzieningen tijdelijk wegvallen.
Daarbij is samenwerking onmisbaar. Geen enkele organisatie kan alle risico's zelfstandig opvangen. Weerbaarheid ontstaat juist wanneer publieke en private partijen elkaar weten te vinden, informatie delen en gezamenlijk verantwoordelijkheid nemen.
Niet wachten tot het misgaat
De belangrijkste boodschap van beide bijeenkomsten is misschien wel dat we onze manier van denken moeten veranderen. Weerbaarheid is geen project met een begin- en einddatum. Het is een continu proces van vooruitkijken, voorbereiden, oefenen en verbeteren.
De Hoop Scheffer maakt duidelijk waarom we moeten omschakelen van ‘just in time’ naar ‘just in case’. Boswijk benadrukt dat de veiligheid van Oekraïne onlosmakelijk verbonden is met de veiligheid van Europa en Nederland. Paauw laat zien dat een crisis vraagt om leiderschap, vertrouwen, samenwerking en het vermogen om onder druk te handelen.
Samen vormen deze inzichten een duidelijke oproep: wacht niet tot een crisis zich aandient om na te denken over wat er moet gebeuren.
Weerbaarheid betekent niet dat we iedere crisis kunnen voorkomen. Het betekent dat we ervoor zorgen dat we niet machteloos zijn wanneer het onverwachte gebeurt.
Reactie plaatsen
Reacties